Bugün Dünya’nın ve Türkiye’nin önemli karmaşık sorunları var; bir dizi sistemik zorlukla karşı karşıyayız. İklim değişikliği, ekosistemlerin tahribatı, artan su kıtlığı, genç işsizliği, yoksulluk ve eşitsizlik, doğal afetler, büyük kentlerin yönetim sorunları, gıda fiyatlarının yükselişi, enflasyon vs. gibi sorunların çözümü; liderler, farklı kuruluşlar, sektörler ve hatta ülkeler arasında bir iş birliğini gerektiriyor. Bu sorunların çözümünde mevcut liderler yeterince etkili olamıyorlar. Neden?
Şimdi şöyle bir geriye gidip liderliğin evrimine kısaca göz atalım. Günümüzdeki şekliyle ilk şirketler on dokuzuncu yüzyılda ortaya çıkmaya başladığında, o dönem hâkim olan mekanik dünya görüşü nedeniyle şirketler ve çalışanlar birer makine gibi görülüyordu. Daha sonra Frederic Taylor’un da katkıda bulunduğu bu görüşe göre doğru bir mühendislik ve iş eğitimiyle insanlardan istenen verim alınabileceği savunuluyordu. Bu nedenle başlarda iş dünyasında iyi yöneticilere, otoriter liderlere ihtiyaç vardı. Daha sonra 20.yüzyılın yarısına gelindiğinde özellikle ikinci dünya savaşının tecrübelerine dayanılarak bilim insanlarının yaptığı çalışmalarda insanın öneminin arttığını ve davranışsal liderlerin ön plana çıktığını görüyoruz. 1960’lardan sonra uzun süre liderlerde durumsallık arandı. Ancak gelişmiş toplumların endüstri aşamasında bilgi toplumu aşamasına geçmeleriyle, sosyal sistemlerin (organizasyonlar, toplumlar) yönetimi karmaşıklaştı ve artık daha farklı bir liderlik türüne ihtiyaç duyuldu. Günümüzde birçok ülke ve sektör hala endüstri toplumundan bilgi toplumuna geçemediğinden, kurumları ve ülkeleri geleneksel liderler yönetmeye devam ediyor. İnsanlığın ve ülkemizin bugün karşı karşıya olduğu sorunlara mekanik silo bakış açısıyla yaklaşan, dünyayı sadece karşıt ikiliklerden ibaret gören, beceriksizliğini diğer paydaşları suçlayarak kapatmaya çalışan bencil liderlerle çözemediğimizi yaşayarak gördük, görüyoruz.

Bugün dünya 100 sene öncesine göre çok daha karmaşık bir yapıda. Karşılaştığımız sorunlarda gittikçe karmaşıklaşıyor. İnsanoğlu, en azından sosyal bilimciler, mekanik sistemlerle sosyal sistemlere ayrı yaklaşılması gerektiğini öğrendi. Problemlerin çözümü artık daha fazla ve farklı alandan bilim insanının birlikte çalışmasını gerektiriyor.  Bütün iyi niyetlere rağmen bocalama devam ediyor. Bunu İklim Konferanslarının sonuçlarında ve Sürdürülebilir Kalkınma Hedeflerine (SDG) ulaşılmasındaki gecikmede görüyoruz. Bunun da başlıca nedeni sorunlara bütünsel olarak yaklaşacak kolektif bakış açısına sahip liderlerin eksikliği. Mevcut liderlerin çoğunda, doğa ve sosyal sistemlerde yaşanan sorunları (siyasal, ekonomik, sosyal) mekanik sistemlere ait basit sebep-sonuç ilişkisiyle değerlendirme alışkanlığı devam ediyor. Oysa enerji, sağlık, tarım, konut, sağlıklı kentleşme gibi karmaşık sistemlerin dönüşümü, çok farklı bakış açılarına sahip insanların koordineli çalışmasını gerektiren devasa bir görevdir. Sistem değişikliği girişimleri genellikle ortak bir hedefe ulaşmak için kapasitelerini birleştiren yüzlerce kuruluşun (hükümetler, şirketler, sivil toplum kuruluşları, işçi sendikaları, üniversiteler ve diğerleri) katılımını gerektirir. Karmaşık sistemleri oluşturan unsurları, paydaşların davranışlarını analiz edebilen, değişkenler arasındaki ilişki bağlantılarını görebilen, mevcut lider tanımlarının dışında dünyayı sistemik bakış açısıyla görebilen yeni tip liderlere ihtiyaç var. Bu yeni liderleri “sistem liderleri” olarak isimlendiriyoruz.

Bu yüzden enflasyon, faiz, kira sorunu, gıda fiyatları, kredi kartları, kentsel yenileme vs. gibi karmaşık sosyal yapılara ait sorunları tek bir değişken faktöre bağlayarak, indirgemeci yaklaşımla çözüm bulmaya çalışan liderlerin aldıkları kararların sonuç vermediğini, hatta gecikmeyle sistemde istenmeyen sorunlara yol açtıklarını yaşayarak gördük. Karmaşık sistemlere ait sorunları, bir sistem düşünürü gibi görme alışkanlığı olmayan, dünyaya bakınca silolar gören , geleneksel lineer ve indirgemeci düşünce yapısına sahip liderlerle çözemeyiz.

Yazan: Serdar Yurdakul

Not: Bu konuda tavsiye edeceğim en iyi kaynaklardan biri: https://www.amazon.com/Systems-View-Life-Unifying-Vision/dp/1316616436